Türkiye'nin 2018’de tam geçiş yaptığı Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi; “Sistem yeniden yazılması mı, ayar mı istiyor?” sorusu ilyeniden Ankara’nın gündeminde. Peki neden bazı çevreler “parlamenter sisteme dönelim” diyor?
1. DENGE VE DENETİM TARTIŞMASI
Cumhuriyet Başkanlığı sistemi ile yürütme tek elde toplandı. Cumhurbaşkanı kararname çıkarıyor, bakan atıyor, Meclis’i feshedebiliyor. Bakanlar ise uzun süre Meclis kürsüsüne çıkmadı.
Muhalefetin itirazı net: “Hesap soran yok.”
Parlamenter sistem savunucuları, Başbakan ve bakanların haftalık gensoru ve güvenoyu ile denetlenmesini örnek gösteriyor. 2026’da yayımlanan akademik çalışmalarda da “hesap verebilirlik” başlığı en çok vurgulanan başlık oldu.
2. İSTİKRAR MI, TEK SESLİLİK Mİ? SİSTEMİ İSTENİLİYOR?
İktidar, “Koalisyonlar bitti, istikrar geldi” diyor. 2017’de dönemin Başbakan Yardımcısı Mehmet Şimşek, “başkanlık sistemi reform için şart” demişti.
Karşı taraf ise “istikrar = tek parti” denklemine itiraz ediyor. “Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem” önerisi, 90’ların kırılgan koalisyonlarına dönmeden “denetimli istikrar” vadediyor. Yani hızdan vazgeçmeden, yetkiyi Bakanlar Kuruluna yaymak.
3. BÜROKRASİDE LİYAKAT SORUNU ÇÖZÜM
Sistem sonrası bürokrasinin kurumsal hafızası zayıfladı, siyasi atamalar arttı. Karar hızlı ama kurumsal denetim yavaş.
Parlamenter sistem savunucuları, bakanların milletvekili içinden gelmesinin liyakati güçlendireceğini söylüyor. Müsteşarlık sisteminin geri gelmesi de bu başlıkta konuşuluyor.
İKTİDAR NE DİYOR?
AK Parti ve MHP kapıyı kapatıyor: “Milli irade 2017’de başkanlığı seçti.” Gerekçe: Krizde hızlı karar, vesayetin bitmesi, sorumluluğun net olması.
2026’da sızan AK Parti raporu da dikkat çekici: “Sistem değişmeyecek ama ayar yapılacak.” Bakanların Meclis’e dönmesi, denetim oturumları, bazı yetkilerin Bakanlar Kuruluna devri masada. Yani tam dönüş sistem değil, hibrit modeli.
GELECEKTE HANGİ SENARYOLAR GERÇEKLEŞEBİLİR ?
1. Revizyon %60: Sistem kalır, denetim güçlenir.
2. Statüko %30: Sadece kararname ile teknik düzeltme.
3. Kökten Değişim %10: Referandumla parlamentere dönüş. Şu an için uzak ihtimal.
SONUÇ
Türkiye sistemi toptan değiştirme noktasında değil, eksik, yanlış noktasında revize edecek gibi görünüyor. 2018 modelinin hızı kabul ediliyor, ama denetim açığı için ayar şart.
Soru şu: Sorun sistemin kendisinde mi, yoksa uygulayanlarda mı?
Dr. Abdullah BUKSUR
İnsan Hakları Eksperti