6360 Sayılı Kanun’un Kırsal Alan Üzerindeki Yapısal Etkileri

Türkiye’nin idari, mülki ve sosyo-ekonomik haritasında en radikal kırılmalardan biri, yerel yönetimler mevzuatında köklü değişiklikler getiren 2014 yılında 6360 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesiyle yaşanmıştır. Kırsal alanlar; sadece coğrafi yerleşim birimleri değil, ülkenin gıda arz güvenliğinin, ekolojik dengesinin, toplumsal dayanışma kültürünün ve stratejik öz-yeterliliğinin ana taşıyıcı sütunudur. Ancak yürütülen mülki idare reformları, kırsalın özgün sosyo-ekonomik dinamiklerini göz ardı ederek köy yerleşimlerini kentsel alanın birer uzantısı haline getirmiş; bu durum kırsal idarede ve üretim mekanizmalarında sistemik bir çözülmeye yol açmıştır. Kırsal alanın stratejik öneminin yeniden tesisi ve üretimin sürdürülebilirliği için kapsamlı tarım ve kırsal kalkınma reformunun planlanması ve hayata geçirilmesi acil bir devlet politikası gereksinimidir.

İdari ve Hukuki Statü Kaybı: Köy Tüzel Kişiliğinin Tasfiyesi

1924 yılı 442 sayılı Köy Kanunu, nüfusu 2000’in altında kalan yerleşim yerlerini köy olarak tanımlamış; köyleri su kaynaklarına erişimlerine göre dağ, ova ve vadi ayrımları içerisinde kendi kendine yeten idari unsurlar olarak konumlandırmıştır. Ancak 2014 mahalli seçimleriyle birlikte tam anlamıyla uygulamaya giren 6360 sayılı Kanun, büyükşehir belediyelerinin sınırlarını il mülki sınırlarına genişletmiştir.

Bu yasal düzenleme neticesinde, 30 büyükşehir ölçeğindeki 16.220 köy tüzel kişiliği bir gecede kaldırılarak mahalleye dönüştürülmüştür. Böylelikle Türkiye genelinde 34.434 olan toplam köy sayısı 18.214’e gerilemiş, yani ülkedeki köylerin yaklaşık %50’si idari haritadan silinmiştir. Köy tüzel kişiliğinin, ihtiyar heyetinin ve muhtarlık organlarının yetki ve varlıklarının tasfiye edilmesi; köy idaresine ait özel bütçe ve gelirlerin, taşınmaz mülklerin, personelin, kamuya ait hamam, çamaşırlık, pazar yeri, koruluk ve zirai iş makinelerinin ilçe veya büyükşehir belediyelerine devredilmesine yol açmıştır. Bu durum, yerel demokrasinin en köklü hücrelerini işlevsizleştirmiş ve idari özerkliği tamamen ortadan kaldırmıştır.

Hizmet Erişimi ve Yerel Öz-Yönetim Mekanizmalarının Çöküşü

Yerel idare yapısının merkeze kayması, hizmete erişimde ciddi coğrafi ve operasyonel engeller yaratmıştır. Mahalleye dönüştürülen köyler; ilçe merkezine 20-30 km ila 80-100 km, büyükşehir merkezine ise yer yer 100 hatta 220 km’lere varan uzaklıkta bulunmalarına rağmen kentsel hizmet ağından pay almaya zorlanmaktadır. Belediyecilik anlayışının temel mantığında yer alan “kârlılık” ve “rantabilite” hesapları, merkeze uzak ve düşük nüfuslu kırsal yerleşimlere altyapı ve yatırım götürülmesini iktisadi açıdan verimsiz görmekte; bu durum kırsal yatırımların sürekli ertelenmesine ve geriye atılmasına sebep olmaktadır.

Geçmişte Köy Hizmetleri teşkilatının (sarı arabalar) ve sonrasında İl Özel İdarelerinin sunduğu kamu hizmeti; mali kârlılığı değil, sosyal devlet ilkesini ve kamu yararını esas alarak köy refahını yükseltmeyi hedeflemekteydi. Yeni sistemde bu kurumsal destek mekanizmasının zayıflaması, kamu hizmeti erişimini aksatmıştır. Ayrıca köylünün kendi imkanlarıyla ortak ihtiyaçlarını karşıladığı “imece” kültürü ve herkesin mali gücüne göre katkı sağladığı bir tür yerel vergilendirme olan “salma” usulü, hukuki statünün kaybıyla birlikte tamamen çökmüştür.

Sosyo-Demografik Bozulma ve Üretim Faktörlerinin Aşınması

İdari ve altyapısal alandaki bu olumsuzluklar, kırsal alanın sosyo-demografik yapısını doğrudan etkilemiştir. Üretimde kalan nüfus hızla yaşlanmış ve kırsalda üreten nüfusun yaş ortalaması 54’e yükselmiştir. Doğal kaynakları koruyan, ihtiyacı kadarını tüketen geleneksel köy yaşam kültürü; yeni çağın tüketim odaklı hayat standardına entegre edilmeye çalışılmıştır. Köylü, gıda ve tarımsal üretimin ana aktörü olmaktan çıkarak kentsel alanın birer tüketicisi konumuna geriletilmiştir.

Sanayileşme ve endüstrinin sağladığı görece yüksek ve düzenli gelir algısı, kırsaldaki üretim direncini kırmıştır. Toprak, hayvancılık ve el sanatlarına dayalı dar geçim olanakları yerine sanayinin ihtiyaç duyduğu ucuz iş gücü talebi, köylerden kentlere doğru nitelikli ve genç nüfus göçünü tetiklemiştir. Tarımda makineleşmenin artmasıyla insan emeğine olan ihtiyacın azalması da eklenince, Anadolu coğrafyasına kılcal damarlar gibi yayılmış olan köyler yok olma noktasına gelmiştir. Göç edenlerin bir gün geri döneceği beklentisi sürse de dönüldüğünde üretim için eldeki bilgi, görgü, en önemlisi sevgi ve heyecanın kalmayacağı aşikârdır. Tıpkı hafızalara kazınan o buruk ifadedeki gibi: “Orda bir köy var uzakta, o köy bizim köyümüzdür. Gitmesek de görmesek de o köy bizim köyümüzdür… Artık orda bir köy var belki, ama eski köyler değil.”

İdari yapının kaybı ve sosyo-demografik çözülme, kırsal hayatı ayakta tutan hukuki mevzuattaki boşluklar ve sahaya uymayan düzenlemelerle birleşerek krizin boyutlarını derinleştirmiştir.

Mevcut Yasal Düzenlemelerin Uygulamaları, Mevzuat Boşlukları ve Geleceğin Riskleri

Kırsal alanın yönetimi ve tarımsal üretimin devamlılığı, sahada karşılığı bulunan, üreticiyi koruyan net yasal çerçeveler gerektirir. Yürürlükteki mevzuatın kırsal gerçeklerle örtüşmemesi, idari kurumlar arasında yetki kargaşasına sebep olmakta, tarımsal üretim alanlarının güvenliğini riske atmakta ve yasal reform adı altında atılan adımların hedeften sapmasına yol açmaktadır.

Mera Yönetimi ve Tarımsal Alan Güvenliği Boşlukları

4342 sayılı Mera Kanunu; hayvanların otlatılması ve otundan yararlanılması amacına yönelik olarak, meraların kullanımı, bakımı, ıslahı ve korunması süreçlerini tamamen geleneksel köy yapısına ve Köy Tüzel Kişiliğine göre tasarlamıştır. Ancak 6360 sayılı Kanun ile köy tüzel kişiliklerinin kaldırılması, meraların mülkiyet, tahsis ve kullanım haklarında derin yetki kargaşalarına sebebiyet vermiştir.

Büyükşehir belediyesi ve büyükşehir ilçe belediyesinden oluşan ikili belediye yapısı içerisinde meraların korunması, idaresi ve kontrolü hususundaki yetki ve sorumluluklar net olarak tanımlanmamıştır. Bu durum, meraların korunması adına adli yönden etkisini azaltmış, denetimsiz ihlallere açık hale gelmesine yol açmaktadır. Aynı şekilde, geçmişte köylerde ve beldelerde aktif olarak görev yapan Çiftçi Malları Koruma Başkanlığı teşkilatının yeni yapılanmada sadece ilçe merkezlerinde toplumsal düzeyde kurgulanması, kırsal mahallelere koruma bekçisi görevlendirilmesini engellemiştir.

18 Kasım 2024 TBMM Komisyon Kararı ve “İskân-Üretim” Paradoksu

18 Kasım 2024 tarihinde TBMM Bayındırlık, İmar, Ulaştırma ve Turizm Komisyonu’nda kabul edilen “Köy Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” tasarısı, kırsal alana yönelik kamusal bakış açısındaki temel teşhis hatasını ortaya koymaktadır. Söz konusu düzenleme; köyde ikamet eden ve nüfusa kayıtlı olup evi bulunmayan ihtiyaç sahiplerine satılan taşınmazlar üzerinde bina yapmayan ya da taksitlerini ödemeyen hak sahiplerine 31 Aralık 2028 tarihine kadar ek süre tanımaktadır.

Ancak bu yasal yaklaşım, kırsalın temel sorununu yanlış okumaktadır. Tarımsal üretimin ve yaşamın çöküşte olduğu, üreten nüfus yaş ortalamasının 54’e çıktığı bir konjonktürde köylerin ana sorunu “iskân veya konut edindirme” değil, “aktif üretim ve sürdürülebilirlik” sorunudur. Kırsal alanlar; kentlilerin hafta sonu ziyaret ettiği birer “piknik yeri” veya kentten kaçanların sığındığı “emekli yerleşimi” olarak kurgulanamaz. Kanun koyucunun odaklanması gereken husus, fiziki ve zihinsel kapasitesi yüksek nüfusu aktif tarımsal üretime dahil edecek teşvik ve idari modelleri inşa etmektir.

Yasal ve kurumsal düzeyde tespit edilen bu aksaklık ve yetki kargaşalarının giderilmesi, ancak kırsal alanın hukuki statüsünün radikal kararlarla yeniden tanımlanması ve bütüncül bir idari yapılanmanın kurulması, köylere hizmet götüren onların isteklerine cevap verecek sosyal devlet ilkesi ana fikrinde kamu kurumunun teşkil edilmesiyle mümkündür.

İtibarın İadesi ve Kurumsal Yeniden Yapılanma

Kırsal kalkınmanın sürdürülebilir bir zemine oturması; pansuman tedbirlerle değil, mülki idare, toprak yönetimi ve hukuki altyapıda radikal yeniliklerin hayata geçirilmesiyle mümkündür. Devletin idari yetkilerini üretimi teşvik edecek şekilde yapılandırması ve yetki karmaşasına son vermesi şarttır.

Köy Tüzel Kişiliğinin İadesi ve Yasal Düzenlemeler

Kırsal idarede bozulan dengeleri düzeltmenin ilk ve en temel adımı, tasfiye edilen köylerin hukuki varlıklarını iade etmektir.

• Mevzuat Revizyonu: Belediye Kanunu, Köy Kanunu ve Mera Kanunu bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalı; 6360 sayılı Kanun ile mahalleye dönüştürülen yerleşim yerlerine “Köy Tüzel Kişiliği” ve müstakil idari statüleri iade edilmelidir. “Kırsal Mahalle” ünvanı yeterli değildir.
• Hukuki Güvence (TCK 154/2): İkili belediye yapısının zorunlu olarak devam ettiği durumlar için hukuki boşlukları kapatmak amacıyla, Türk Ceza Kanunu’nun 154/2. maddesinde yer alan ceza hükümlerine “İlçe Belediye Tüzel Kişiliği” ibaresi eklenmelidir. Meralar ve köy mülkleri belediyelerin insafına bırakılmamalı, mülkiyet ve kullanım hakları yasal güvence altına alınmalıdır.

Toprak ve Su Kaynakları Yönetiminin Kurumsal Birleştirilmesi

Tarımsal üretimin iki ana girdisi olan toprak ve suyun parçalı yönetim yapısı, mevcut kamusal otoritede dağınıklığa sebep olmaktadır. Türkiye su zengini bir ülke değildir. Suyumuzun her damlası kıymetlidir ve kesinlikle israf edilmemelidir. Tarımsal üretimde toprak ve su kaynaklarının en verimli şekilde kullanımını temin etmek için kurumsal birleşme şarttır.

• Toprak-Su Teşkilatlanması: Toprak koruma ve kullanma yetkileri ile tarımsal su ve sulama yönetimini tek bir idari çatı altında toplayacak kurumsal birleştirme (Toprak-Su) kırsal kalkınmanın olmazsa olmazıdır.
• Arazi Kullanım Planlaması: Ülke genelinde detaylı arazi kullanım planları hazırlanarak tarım, mera, orman ve iskân (tarım dışı) alanlarının kesin sınırları çizilmeli; verimli tarım topraklarının ve meraların amaç dışı kullanımı kesin olarak engellenmelidir. Konu hakkında gerekli yasal düzenleme var ancak uygulamada tarım arazileri hala tehdit altında.
• Âtıl Arazilerin Ekonomiye Kazandırılması: İşlenmeyen veya boş bırakılan tarım arazilerinin tespiti yapılarak, üretimin devamlılığını sağlamak amacıyla bu alanlar liyakatli ve üretmeye istekli kişilere kiralanmalıdır. Bu konuda yasal düzenleme yapılmış, uygulamaya geçilmiştir.
• Mühendislik Odaklı Altyapı Atılımı: Köylerin Kadastro ve mülkiyet sorunlarının çözümlenmesi, Tarım arazilerindeki parçalanmışlığı giderecek Arazi Toplulaştırma projelerinin bir an önce bitirilmesi gerekmektedir.

“Tarım Kentleri” ve Agro-Ekonomi

Kırsaldan kaçışı önlemek ve üretimi küresel standartlara taşımak; kırsal alanları sadece hammadde yetiştirilen yerler olmaktan çıkarıp, katma değer yaratan, sosyal imkanları gelişmiş yaşam merkezlerine dönüştürmekle mümkündür.

Ana merkezlere uzak, dağınık yerleşim birimlerinin bulunduğu kırsal bölgelerde; ekonomik kaynakların verimliliğini artıran ve işleme kapasitesi yüksek merkezi yerleşim alanları olarak “Tarım Kentleri” kurgulanmalıdır.

• Cazibe Alanları: Tarım Kentleri; işleme tesisleri, depolama alanları, sosyal imkanlar, eğitim ve sağlık altyapısı ile donatılarak genç nüfus için çekim merkezi haline getirilmelidir.
• Sosyal Teşvikler ve Eğitim: Kırsal alanda yaşayan çocuk ve gençlere yönelik pozitif ayrımcılık uygulanmalıdır. Kredi ve Yurtlar Kurumu (KYK) yurtlarında kırsal nüfusa özel kontenjan tanımlanmalı, eğitim bursları verilmeli ve sosyal-kültürel altyapı kamu kaynaklarıyla desteklenmelidir.

Liyakatli Üretim ve Kamu Arazilerinin Tahsis Mekanizması

Mülkiyeti kamuda olan veya âtıl kalan tarım arazileri, parçalı yapılarından kurtarılarak ekonomik ölçek büyüklüğüne sahip işletmelere dönüştürülmelidir. Bu araziler doğrudan bölgesinde aktif çiftçilik yapan çiftçilerin işletme büyüklüklerinin istenen standartlara getirilmesinde kullanılmalıdır.

Pazar Altyapısı, Kooperatifleşme ve Ticaretin Canlandırılması

Ölçek ekonomisinin altında kalan küçük aile işletmelerinin girdi maliyetlerini düşürmek ve pazarlık gücünü artırmak amacıyla kooperatifler ve üretici birlikleri çatısı altında birlikte hareket etmeleri zorunlu kılınmalıdır.

Girdilerin toplu temini ve ürünlerin birlikler aracılığıyla pazarlanması; girdi maliyetlerini düşürecek ve piyasada fiyat istikrarı sağlayacaktır. Bunun yanı sıra kayıtsız üretimi, ürün zayiatını (fire) önlemek ve ticarete şeffaflık getirmek için Lisanslı Depoculuk altyapısı yaygınlaştırılmalı ve tüm ürün gruplarında Ürün İhtisas Borsaları aktif hale getirilerek ticaret canlandırılmalıdır.

STRATEJİK POLİTİKA İLKESİ: Tarım, ülkenin milli güvenliği ve geleceği açısından stratejik ve vazgeçilmez bir sektördür. Kırsal kalkınma hamlesi; kamu arazilerinin işin ehli mühendislere ve sertifikalı ve gönüllü üreticilere tahsisi, Lisanslı Depoculuk ile ticaretin kayıt altına alınması ve Toprak-Su Genel Müdürlüğü eliyle doğal kaynakların tek merkezden yönetilmesi ilkeleri üzerine inşa edilmelidir.

Üretim modellerinin ve pazar altyapısının sürdürülebilirliği, doğrudan üreticiyi finanse eden ve sosyal güvenlik ağlarıyla destekleyen cazip ekonomik paketlere bağlıdır.

Üretici Odaklı Teşvik, Finansman ve Kırsal Gençleşme Stratejisi

Tarımsal üretimin bir temenni olmaktan çıkıp kârlı ve prestijli bir meslek haline gelmesi; finansal maliyetlerin radikal şekilde düşürülmesi, gençlerin kırsalda kalmasını sağlayacak özel teşviklerin sunulması ve üretim risklerinin kamusal güvenceye alınması ile mümkündür.

Genç Çiftçi ve Sosyal Güvenlik Destek Paketleri

Kırsaldaki yaşlanma trendini kırmak ve gençleri sektörde tutabilmek amacıyla;

• Kırsal Gençlik Teşvikleri: Köyünde kalarak üretime katılan gençlere sağlık ve sosyal güvence pirimi desteği sağlanmalı, geleceklerini planlamalarına yardımcı olacak finansal danışmanlık verilmelidir.
• Sosyal Güvenlik ve Barınma: Uzun vadeli tarımsal üretim yapmayı taahhüt eden gençlerin ve başarılı üreticilerin SGK/Bağ-Kur sigorta primleri devlet tarafından karşılanmalıdır. Bu kişilere kırsalda kaliteli yaşam sürebilmeleri için konut ve barınak desteği sunulmalı, çocuklarına burs ve yurt imkânı tanınmalıdır. “Sigortasız hiçbir tarım işçisinin kalmaması” ilkesi doğrultusunda kırsal iş gücü tamamen kayıt altına alınmalıdır.

“İnsanımızı Doğduğu Yerde Doyurmak”

Türkiye, elverişli iklim yapısı ve geniş toprak varlığıyla tarımsal üretimde sadece kendine yeten değil, küresel ölçekte ihracat lideri olabilecek potansiyele sahiptir. Ancak yürütülen politikalarda uygulama sorunları nedeni ile mülki idare politikaları, kurumsal dağınıklık ve kentsel rant odaklı yaklaşım; doğal kaynakların tahrip olmasına, girdilerde dışa bağımlılığın artmasına ve ülkenin temel tarım ürünlerinde ithalatçı konuma düşmesine yol açmıştır. Kırsal alanın yeniden ayağa kaldırılması, süs veya nostaljik bir unsur olarak değil, bir milli güvenlik meselesi olarak ele alınmalıdır.

Tarihsel ve Siyasi Mirasın Işığında Kırsal Kalkınma İlkeleri

Kırsal kalkınma stratejisi, Türkiye’nin tarihsel, fikri ve siyasi mirasının en güçlü ilkelerine dayanmaktadır:

• Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ilke edindiği “Köylü milletin efendisidir” anlayışı, üreticiyi toplumun merkezine koyan temel referanstır.
• Üstat Necip Fazıl Kısakürek’in İdeolocya Örgüsü isimli eserinde çizdiği kırsal vizyon, köylünün üç sacayağı üzerinde imar edilmesini şart koşar:
  1. Ruh ve Kafa İmarı: Köylüyü okutmak, terbiye etmek ve şuurlandırmak,
  2. Vücut ve Nesil İmarı: Köylünün sağlığını korumak, güzelleştirmek ve neslini sağlamlaştırmak,
  3. İş ve Kese İmarı: Köylüyü zenginleştirmek, üretim araçlarını geliştirmek ve refah içinde yaşatmak.
• Rahmetli Devlet Adamları Osman Bölükbaşı ve Alparslan Türkeş’in temsil ettiği Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi çizgisi ve Dokuz Işık doktrininde yer alan “Köycülük” ilkesi, kırsalın kendi öz dinamikleriyle kalkındırılmasının tarihsel zorunluluğunu ortaya koymaktadır.

Köy ve köylü; Cemil Meriç’in ifadesiyle tarihin dışına itilmiş, medeniyetin kenar yerinde unutulmuş sahipsiz bir topluluk olmaktan derhal çıkarılmalıdır. Üretim hatlarımız olan köylerimiz, ülkenin cephedeki stratejik siperleri olarak görülmeli ve ehlileştirilip yok edilmesine izin verilmemelidir.

Nihai Çağrımız;

Kırsal Kalkınma Reformu’nun nihai parolası: “İnsanımızı doğduğu yerde doyurmak ve mutlu etmek için sebep oluşturmaktır.”

Köy tüzel kişiliklerinin iadesi, Toprak ve su kaynaklarının birlikte yönetilmesi, Tarım Kentleri projeleri, liyakatli kamu arazisi tahsisleri, reçeteli girdi desteği ve genç üreticilere yönelik sosyal güvenlik şemsiyesi gecikmeksizin yasal düzenlemelerle hayata geçirilmelidir. Bu stratejik dönüşüm, Türkiye’nin gıda arz güvenliğini teminat altına alacak, kentlerdeki yığılmayı ve sosyal krizleri önleyecek, nihayetinde ülkeyi gelişmiş milletler arasında hak ettiği saygın ve bağımsız konuma taşıyacaktır.

Celil ÇALIŞ
Ziraat Yüksek Mühendisi