Altın 5730.99 %0
BIST 11131.32 %0
Dolar 50.5647 %0
Euro 55.418 %0
Sterlin 66.2074 %0
Dr. Abdullah BUKSUR

Dr. Abdullah BUKSUR

İtil Bulgarları ve Hazar Kağanlığı İlişkileri ve Din Değişimi, Bağımsızlık Arayışı ve Doğu Avrupa'da Güç Dengeleri (VII-X. yy)

VII. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyinde hüküm süren Büyük Bulgarya Hanlığı'nın dağılmasının ardından kuzeye göç eden İtil (Volga) Bulgarları, uzun süre güney komşuları olan Hazar Kağanlığı'nın siyasi ve ekonomik tabiiyeti altında kalmıştır. Bu çalışma, iki Türk topluluğu arasındaki vassallık ilişkisini, ticari rekabeti ve İtil Bulgarlarının X. yüzyılın başında İslamiyet'i resmî din olarak kabul etmesinin arkasındaki jeopolitik motivasyonları incelemektedir. Özellikle İbn Fadlan Seyahatnamesi ve dönemin İslam coğrafyacıları ışığında, Almış Han'ın Abbasi Halifeliği ile kurduğu diplomatik temasların yalnızca dini bir dönüşüm değil, aynı zamanda Hazar hegemonyasına karşı geliştirilmiş stratejik bir bağımsızlık hamlesi olduğu ortaya konulmaktadır.

1. Giriş

Orta Çağ Avrasya bozkır tarihi, Türk boylarının hem birbirleriyle olan hâkimiyet mücadelelerine hem de yerleşik imparatorluklarla kurdukları karmaşık diplomatik ilişkilere sahne olmuştur. VII. yüzyılın ikinci yarısında Kubrat Han liderliğindeki Büyük Bulgarya Hanlığı'nın parçalanması, Ogur Türklerinin iki farklı coğrafyaya yönelmesine yol açmıştır. Asparuh Han komutasındaki kol Balkanlar'a inerek Tuna Bulgar Devleti'nin temelini atarken, Kotrag Han liderliğindeki kol kuzeye, İtil (Volga) ve Kama nehirlerinin birleştiği orman-bozkır geçiş kuşağına yerleşerek İtil Bulgar Devleti'ni teşkil etmiştir (Kurat, 1972). Ancak bu kuzeye çekiliş, İtil Bulgarlarını bölgenin en güçlü siyasi aktörü olan Hazar Kağanlığı'nın etki alanından çıkarmaya yetmemiştir.

2. Hazar Hegemonyası ve Tabiiyet İlişkileri

VII. yüzyıldan X. yüzyıla kadar Kafkasya'nın kuzeyi ile İtil-Don havzasına hâkim olan Hazar Kağanlığı, bölgedeki ticaret yollarını kontrol altında tutan merkezi bir güçtü. İtil Bulgarları, kuruluş dönemlerinden itibaren Hazar Kağanlığı'na bağlı (vassal) bir statüde varlıklarını sürdürmüşlerdir.

• Ekonomik Yükümlülükler: İbn Fadlan'ın kayıtlarına göre İtil Bulgar hükümdarı, Hazar Kağanı'na ülkesindeki her ev başına birer samur kürkü vergi ödemek zorundaydı (İbn Fadlan, 2010). Ayrıca Bulgar şehrine gelen ticaret gemilerinden alınan öşür (onda bir) vergisinin önemli bir kısmı Hazar hazinesine aktarılmaktaydı.

• Siyasi Rehineler: Hazar Kağanlığı, Bulgarların sadakatini güvence altına almak amacıyla Bulgar hükümdarının oğullarını başkent İtil'de rehin olarak tutmaktaydı. Bunun yanı sıra Kağan, Bulgar hükümdarının kızlarını kendi haremine alarak hanedanlar arası asimetrik bir bağlılık tesis etmiştir.

3. 922 tarihinde Jeopolitik Dönüm Noktasında İslamlaşma Süreci

IX. yüzyılın sonları ile X. yüzyılın başlarında Hazar yönetici elitinin Museviliği benimsemesi, bölgedeki dini ve siyasi dengeleri değiştirmiştir. Güneyde Musevi Hazarların, kuzeybatıda ise giderek güçlenen Hristiyan-Slav Kiev Knezliği'nin baskısı altında kalan İtil Bulgar hükümdarı Almış (Cafer bin Abdullah) Han, siyasi bağımsızlığını kazanmak için İslam dünyasıyla ittifak kurma yoluna gitmiştir.

Almış Han, 921 yılında Bağdat'taki Abbasi Halifesi Muktedir'e bir elçi göndererek kendilerine İslam dinini öğretecek din âlimleri, cami ve Hazarlara karşı korunmak amacıyla bir kale inşa edecek ustalar talep etmiştir. Halife Muktedir tarafından gönderilen ve kâtipliğini İbn Fadlan'ın yaptığı heyet, 12 Mayıs 922 tarihinde Bulgar şehrine ulaşmış ve İslamiyet resmî devlet dini olarak ilan edilmiştir (Golden, 1992).

Bu hamle, iki temel stratejik sonuç doğurmuştur:

a. Meşruiyet ve Bağımsızlık: Almış Han, "Emir" unvanını alarak ve adına hutbe okutup sikke bastırarak Hazar Kağanı'nın vassalı olmaktan çıkıp doğrudan Abbasi Halifesi'ne bağlı bağımsız bir hükümdar statüsü kazanmayı hedeflemiştir.

b. Ticari Entegrasyon: İtil Bulgarları, İslam dünyasının en kuzeydeki uç karakolu hâline gelerek Samanîler ve Abbasi coğrafyası ile İskandinav-Rus (Vareg) tüccarları arasındaki gümüş ve kürk ticaretinde Hazarları devre dışı bırakan doğrudan bir ticari köprü kurmuştur (Artamonov, 2004).

4.Hazar Kağanlığı'nın Yıkılışı ve Sonrası

X. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Hazar Kağanlığı hem Peçenek akınları hem de Kiev Knezliği'nin güneye yayılma politikası nedeniyle zayıflamaya başlamıştır. 965 yılında Kiev Knezliği hükümdarı Svyatoslav'ın düzenlediği seferler sonucunda Hazar başkenti İtil ve Sarkel kalesi tahrip edilmiş, kağanlık siyasi varlığını büyük ölçüde yitirmiştir (Gumilyov, 2002).

Hazar engelinin ortadan kalkmasıyla İtil Bulgar Devleti, XIII. yüzyıldaki Moğol istilasına (1236) kadar Doğu Avrupa'nın en istikrarlı ve müreffeh ticaret devleti olarak varlığını sürdürmüş; bölgede İslam kültürünün ve Türk kimliğinin kalıcılaşmasını sağlamıştır.

Sonuç

İtil Bulgarları ile Hazarlar arasındaki ilişkiler, erken Orta Çağ Türk tarihinde dış politika ve din değişimi arasındaki doğrudan bağlantıyı gösteren en somut örneklerden biridir. Başlangıçta Hazar Kağanlığı'nın ağır vergi ve siyasi vesayeti altında bulunan İtil Bulgarları, 922 yılında İslamiyet'i resmî din olarak kabul ederek yalnızca kültürel bir dönüşüm yaşamamış, aynı zamanda Hazar hegemonyasını dengeleyecek uluslararası bir meşruiyet ve ticari ağ elde etmiştir. Hazarların tarih sahnesinden çekilmesinin ardından bu birikim, günümüz Kazan Tatarları ve Çuvaş halklarının tarihsel temelini oluşturmuştur.

Kaynakça:

• Artamonov, M. İ. (2004). Hazar Tarihi (Çev. A. Batur). İstanbul: Selenge Yayınları.

• Golden, P. B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

• Gumilyov, L. N. (2002). Hazar Çevresinde Bin Yıl (Çev. A. Batur). İstanbul: Selenge Yayınları.

• İbn Fadlan. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi (Çev. R. Şeşen). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.

• Kurat, A. N. (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri.

Dr. Abdullah BUKSUR
İnsan Hakları Eksperti

Önceki ve Sonraki Yazılar
YAZIYA YORUM KAT
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Dr. Abdullah BUKSUR Arşivi